Od kada je sveta i veka tu je bila voda. Najpre Panonsko more, kome su džinovi i bogovi razgrnuli stene i pustili ga da isteče. Onda Dunav, Danubius ili Ister, velika voda koja teče kroz deset gradova Evrope i uliva se trijumfalno u Crno more.

    Džinovi i voda, izklesali su remek delo: Đerdapsku klisuru, najveću u Evropi koja je sa svojih 100 kilometara i najduža. Ovo čudo prirode oduvek je bilo magnet za razne narode koji su se tu nastanjivali. Jedna od najstarijih i najsloženijih kultura u Evropi, civilizacija Lepenskog vira, upravo je tu u periodu od 9.500 do 7.200 godine p.n.e. živela, ostavljajući za sobom brojne  predmete koje danas nalazimo.

Zemlja Lepenaca

    „Lepenci“ su tu lovili ribu u vodi i divljač na kopnu, stvarajući pritom i umetnička dela, ogromne ribolike glave kojima se danas po muzejima divimo.

    Neverovatni predeli Đerdapske klisure, sa velikom vodom i strmim stenama, sa posebnošću koja je formirala mikroklimu i  poseban biljni i životinjski svet, dodelili su joj  1974. godine status Nacionalnog  parka, a odlukom UNESKO-a Nacionalni park Đerdap proglašen je i geoparkom, prvim takve vrste u Srbiji.

   Ko krene brodom Đerdapskom klisurom ( Đerdap je balkanski turcizam i znači kovitlac) nagledaće se lepote. Tu je Golubačka klisura sa renoviranom tvrđavom, Ljupkovska kotlina, Klisura Gospođin vir, Donjomilanovačka kotlina, Klisura Kazan, Oršavska kotlina, Sipska klisura, Vlaška nizija.

   Iza ovih naziva nalaze se prava čuda. U Gospođinom viru kriju se mnogi vrtlozi koji bukvalno dube dno kao svrdlo i prave tzv. lonce. Jedan takav lonac dostiže dubinu od 82 metra, čime predstavlja najveću dubinu u Đerdapu koja je čak i ispod površine Crnog mora. Istovremeno, đerdapski lonac je  jedna od najvećih dubina reka na planeti.

   U Donjomilanovačkoj kotlini se moćni Dunav raširi na oko dva kilometara, a na jezeru do 8 kilometara, pa liči na more.

  Virovi moćni duboki

Klisura Kazan, koja se sastoji iz Velikog Kazana i Malog Kazana, ima korito koje je toliko strmo zbog skoro vertikalnih stena visokih i do 300 metara da se čoveku zavrti u glavi. U tom delu je Dunav najuži, tek 150 metara. U prošlosti je Dunav  u svojim virovima gutao silne brodove, a putnike je noću, kaže legenda, davio patuljak.  To je strašni kepec, koji po narodnom verovanju, živi u dunavskim virovima, i ima kozje uši,i noge, dugu belu bradu i kupastu kapu na glavi.

   Moćna reka stvarala je i druga strašna čudovišta, poput beluge – mitske džinovske dunavske morune koja je izranjala iz dubine reke i napadala čoveka.

   Duboki  dunavski virovi koji gutaju brodove  ostavile su utisak i na turskog putopisca Evliju Čelbiju koji je  1667. godine zapisao:“ U ovoj dunavskoj Dimir kapiji najveća se muka muči u njoj se svake godine razbiju tolike stotine brodova i podavi i toliko tisuća ljudi“.

   Najveći nacionalni park u Srbiji, prostire se uz Dunav sto kilometara od Glupca do Kladova, i tu se nižu arheološka nalazišta i spomenici kulture od Lepenskog vira i srednjovekovnog Golubačkog grada, do Trajanove table na kojoj između ostalog piše:“ Otac domovine, planine je isklesao i postavio grede od kojih je napravljen ovaj put“.

Most preko Dunava

   Posebno fasciniraju ostaci  Trajanovog mosta, koji je u delu Đerdapske klisure spajao Gornju Meziju i Dakiju ( Srbiju i Rumuniju) za vreme Rimskog carstva. Izgrađen po naredbi rimskog cara Trajana, most dužine 1100 metara je svečano otvoren 105. godine. Ceo milenijum je bio najduži most ikada sagrađen u svetu. Projektovao ga je najveći arhitekta toga doba Apolodor iz Damaska. Ostaci Trajanov mosta nalaze se blizu Kladova i izuzetno su atraktivni.

    U blizini je i Dijana, stari utvrđeni grad na obali Dunava iz 1. veka, takođe nastao za vladavine rimskog cara Trajana.

    Od svih zemalja kroz koje Dunav prolazi, samo je Srbija odlučila da moćnu reku pregradi. Nakon izgrađene hidroelektrane Đerdap nastalo je akumulaciono Đerdapsko jezero, dugačko više od sto kilometara, i na najširem mestu široko 8 kilometara. Postalo je najveće veštačko jezero u Srbiji i četvrto na Balkanu.

   Nacionalni park Đerdap poznat je po svojim bukovim, hrastovim i grabovim šumama, a uz obalu Dunava i beskrajnim formacijama vrba. Ima divlje kruške i divlje trešnje. Više od četvrtine ukupne flore Srbije upravo je tu zbog čega je postalo područje od  međunarodnog značaja za očuvanje biljaka (IPA).

  Na prostoru nacionalnog parka raste mnogo biljnih vrsta od kojih su neke izrazizto reliktne kao što su: mečja leska, orah, jorgovan, tise, srebrne lipe, kavkaske lipe, pančićeva maklena, hrast medunac, zelenika, koprivić koji je tipična mediteranska vrsta , orah, merijska bukva. Posebno mesto zauzima đerdapska lala kojoj je klisura jedino stanište na svetu.  Takođe sasvim posebna reliktna i endemična vrsta balkanskog poluostrva koje raste u klisuri je jorgovan.

Dom vile Ravijojle

   U obilju vode i šuma, živi i medved, ris, vuk, šakal, divlja svinja,.jelen, srna, divokoza, štekavac orao belorepan, što je i najveći orao Evrope, sova ušara, crna roda, vidra. Strogo zaštićene vrste sisara koje naseljavaju park su vidra, šareni tvor, ris, slepi miševi.

   Takođe je međunarodno značajno područje za ptice IBA i registrovano je više od 150 vrsta ptica među kojima su posebno značajne: mali kormoran, orao kliktavac, patuljasti orao, belorepan, suri orao, sivi soko, prdavac, crna roda, buljina, uralska sova, ćuk, bela čiopa, daurska lasta, beloglavi sup.

    U vlažnim šumama kraj reke života, gde ima povećane vlage vazduha i umanjene klimatske ekstreme, žive šumska i barska kornjača, poskok, smuk, belouška, zelena žaba, šumska žaba. Područje  ima više od sto vrsta leptira, međunarodno značajno područje za dnevne leptire PBA.

   Stari ribari kažu da je u Dunavu nekada bilo rakova. Danas ih više nema, industrijalizacija je učinila svoje. Rekom i dalje krstare som, kečiga, smuđ, deverika, mrena, balkanski vijun, linjak, karaš, veliki i mali vretenar, jegulja.

   Iznad Đerdapa izidže se Miroč planina, koju su Rimljani nazivali Unum ili Jedna jedina. To je  čuvena planina, dom vile Ravijojle, gde se i danas u tajnovitim pećinama odmara besmrtni Kraljević Marko dok njegov Šarac pase mahovinu, čekajući da krenu u novi boj.  Vrhovi Miroča, Veliki i Mali Štrbac, naginju se ka Dunavu kao da  žele bolje da osmotre  tu veliku vodu Danubius, kako su je Kelti nazivali ili kralja reka Istar na starogrčkom. Tu su napravljeni i vidikovci, odakle se lepo vidi Dunav kako se širi i pleše uz obalu, radostan, plav, pa kako se  kod Kazana suzi u tanki, opasni, tamni prolaz kroz strma brda. Baš kao i život svekoliki koji ima svoje mirne vode i svoje duboke virove.

     Dijana Dimitrovska,Balkan City Magazine, decembar 2025.

Ovaj tekst je iz serijala Tvrđave

.

Jedinstveno

  Samo na Balkanu raste Pančićev maklen, dan i noć, majčina dušica, vlasulja, slatka šargarepa, devesulje, vodena paprat, vodeni orašak, smičak, oštrica.