Balkansku endemičnu vrstu pod naučnim imenom Linaria rubioides sa planine Šargan u zapadnoj Srbiji zajednički su opisali prijatelji i prirodnjaci, italijanski botaničar Roberto Vizijani ( Roberto de Visiani) i srpski botaničar Josif Pančić 1864. godine. Nekako u isto vreme, tokom 1885. godine, drugi poznati srpski botaničar i lekar, dr Sava Petrović nezavisno je opisao drugu vrstu iz okoline Niša u istočnoj Srbiji pod latinskim imenom Linaria nissana Petrović. Obe biljke iz porodice zevalica dugo vremena nisu bile priznate u naučnoj javnosti kao validne vrste i smatrane su sinonimima za neke druge, znatno poznatije i šire rasprostranjene biljke.
Ipak, početkom dvadesetog veka, dr Marjan Niketić, muzejski savetnik iz Prirodnjačkog muzeja u Beogradu i dr Gordan Tomović, vanredni profesor sa Biološkog fakulteta u Beogradu uradili su detaljna uporedna istraživanja biljaka i ustanovili da biljke iz zapadne i istočne Srbije pripadaju istoj vrsti Linaria rubioides Vis. & Pančić, pri čemu zapadne populacije pripadaju tipskoj podvrsti subsp. rubioides, dok biljke iz okoline Niša pripadaju posebnoj podvrsti subsp. nissana (Petrović) Niketić & Tomović.
Na osnovu dodatnog istraživanja sprovedenog na širem području Balkanskog poluostrva, ustanovljeno je da je subsp. rubioides rasprostranjena na području severozapadne, zapadne i jugozapadne Srbije, kao i u istočnoj Bosni, dok subsp. nissana raste na potezu od Niša do Pirota u istočnoj Srbiji, kao i delovima zapadne Bugarske, oko Sofije. Osim razlike u rasprostranjenju, ove dve podvrste se razlikuju i po svojim morfološkim osobinama, a pre svega po boji cvetova. Tipična subsp. rubioides ima bledožute cvetove, nižeg je rasta i ima sivozelene listove i stabljiku, dok subsp. nissana ima jasnožute (sumporno-žute) cvetove, znatno je veća i robusnija biljka, sa jasnozeleno obojenim listovima i stabljikom. Razlika između ove dve podvrste ogleda se i u njihovoj ekologiji, odnosno preferenciji prema tipu geološke podloge na kojoj rastu: subsp. rubioides najčešće raste na ultramafitskoj (serpentinitskoj) geološkoj podlozi (veoma retko se može javiti i na karbonatnoj), dok se subsp. nissana javlja isključivo na krečnjacima.
Linaria rubioides je razgranata ili slabo granata višegodišnja biljka sa uspravnom 25-80 cm visokom i golom stabljikom. U osnovi stabljike javlja se veći broj olistalih sterilnih izdanaka. Listovi na izdancima i u donjem delu stabljike su raspoređeni po 3-4 u pršljenovima, izduženi, a na stabljici su linearno lancetasti i zašiljeni, sivozelene ili jasnozelene boje. Stabljika je u gornjem delu bez listova. Cvetovi su sakupljeni u početku u zbijene, isprekidane klasolike cvasti, kasnije u rastresite, dugačke grozdove, koji se nalaze na vrhovima stabljika. Krunica cveta bledožuta ili jasnožuta (sumporno-žuta), dlakava, manje-više kruta, dok je ostruga prava ili malo savijena, zašiljena i iste dužine kao krunica. Biljka cveta i plodonosi od aprila do jula meseca, a plodovi su okruglaste ili duguljaste čaure u kojima se nalazi veći broj trostranih i rapavih semena smeđe boje.
Linaria rubioides pripada Linaria genistifolia kompleksu, koji uključuje još nekoliko biljnih vrsta sa Balkanskog poluostrva i Male Azije. Linaria rubioides se smatra reliktnom biljkom naše flore.
Vrsta naseljava sipare, osuline i kamenjare na ultramafitskoj i karbonatnoj geološkoj podlozi. U klisurama i kanjonima raste na manjoj nadmorskoj visini (700-800 m), a na planinama i do 1400 metara.
Linaria rubioides nije zakonom zaštićena biljna vrsta na teritoriji Republike Srbije, ali su njena prirodna staništa potencijalno zaštićena i nalaze se u okviru Parkova prirode „Stara planina“, „Sićevačka klisura“, „Mokra Gora“ i „Zlatibor“, specijalnog rezervata prirode „Jerma“, kao i Nacionalnog parka „Tara“. Glavni faktori koji bi mogli da ugroze ovu endemičnu vrstu centralnog dela Balkanskog poluostrva su izgradnja ili proširenje lokalnih puteva koji prolaze kroz klisure i kanjone, kao i branje.
Autor: dr Gordana Tomović.
Vanredni profesor Biološkog fakulteta u Beogradu
Vidi još: Boja očiju otkriva sklonosti
- Nacionalni park Đerdap i reka koja slika život
- Volvo XC60, auto koji mrzi alkohol
- Užička tvrđava, osvetljen san slepog župana
- Bačka Palanka i njena tri čudesa
- Prof. dr Nenad Filipović, harvardski đak vratio se u svoju domovinu
