Na celom području naše Srbije nema tvrđave sa bujnijom i kraljevskijom istorijom od tvrđave Ras. Po ovoj tvrđavi, danas urasloj u travu, tadašnja Srbija dobila je svoj srednjovekovni naziv Raška, a u mnogim istorijskim dokumentima Srbi će biti Rašani.
Prestonica države
U Raškoj će se cvetati srpska srednjovekovna država, a u tvrđavi Ras stolovaće srpski vladari.
Tvrđava Ras, na brdu Gradina, blizu Novog Pazara, zajedno sa još tri arheološka lokaliteta: utvrđenje na Gradini, pećinu s manastirom Sv. Arhanđela gde se smatra da je pisano Vukanovo jevanđelje, i naselje Pazarište (Trgovište), spada u lokalitet Stari Ras.
Utvrđenje se spominje prvi put polovinom 9. veka, kada je srpski knez Mutimir kod Rasa, predao zarobljene Bugare među kojima je bio i sin bugarskog kana Borisa.
U to vreme predeo oko tvrđave Ras bio je poganična oblast i na istoku tadašnje Srbije. Tokom 11. veka srpski župan Vukan širi srpsku oblast i jugoistočno od Rasa. Tvrđava se širi, dograđuje, ojačava, menja svoj oblik.
Bila je u rukama Vizantinaca i Srba, rušili su je i borili se za nju i jedni i drugi. Tokom velikog ugarsko-vizantijskog rata 1127. godine Srbi su se pridružili Ugarima u napadima na vizantijsku tvrđavu Ras. Vojnu posadu grada sa zapvedniko Kritoplom na čelu, srpska vojska je primorala da napusti tvrđavu a zatim je spalila.Takva su ratna vremena.
Igrali i mice u tvrđavi
Razaranje će biti najčešći pratilac tvrđave Ras sve do 12. veka kada postaje prestonicom velikog župana Stefana Nemanje. Od tada je stalno naseljena i dograđivana. Zazidana je zapadna kapija i otvorena nova pored glavne kule, a sve kule su ojačane. U severnom delu utvrđenja, izgrađene su nove prostrane građevine rezidencijalnog kompleksa sa ukopanim podrumima, ali i niz kuća brvnara.
U okviru rezidencijalnog kompleksa nalazila se i kula za stanovanje, kao i jedna od najvećih žitnica na teritoriji Balkana i Vizantije.
Iz tog perioda je nađen bogat arheološki materijal koji govori o životu u okviru grada: grnčarija za svakodnevnu upotrebu, delovi oružja od kostiju,oruđe od drveta i gvožđa. Pronađena su i mala posuda sa kapljicama zlata i kalup za livenje medaljona sa predstavom Bogorodice i Hrista, što govori o zlatarskom zanatu. Pronađeno je i nekoliko žetona za igru „mice” i kamene kockice za igranje potpuno identične onim koje koristimo danas.
Prva kovnica novca
U Rasu je bila prva kovnica novca ( za vreme kralja Radoslava).
U blizini su najznačanije crkve u našoj istoriji: Petrova crkva, u kojoj je Stefan Nemanja kršten po pravoslavnom običaju, a zatim i mesto gde je okončao svoju vladavinu na državnom saboru.
Tu su prestonički Sopoćani sa najlepšom freskom srednjeg veka „ Uspenje Presvete Bogorodice“, predivni Đurđevi stupovi.
Tvrđava Stari Ras zajedno sa Sopoćanima, Đurđevim stupovima, i Petrovom crkvom, upisana je na Uneskovu listu svetske kulturne baštine, kao spomenik pod zajedničkim nazivom Stari Ras.
Ali-čeka obnovu. Čeka da zablista,recimo, poput Golupca na Dunavu, koji mami na hiljade turista. Čeka svoj trenutak i povratak na glavnu državnu scenu gde i pripada.
Dijana Dimitrovska, Balkan City Magazin, maj 2021.
