U maju ove godine obeležićemo pune četiri godine od kako je SPC priznala autokefalnost Makedonskoj pravoslavnoj crkvi, ustupajući joj istovremeno na korišćenje sve srpske crkve i manastire. Šta se za to vreme promenilo i kako se makedonska crkva i vlast odnosi prema srpskoj baštini? Na ovo pitanje istoričar Miloš Stojković, koji je osam godina proveo u Skoplju, nema baš dobre vesti.
Thank you for reading this post, don't forget to subscribe!Namerno brisanje srpskog imena
-Vrlo je teško naći jednostavan odgovor – kaže istoričar Miloš Stojković u razgovorau za naš portal. – Ako pogledamo samo nekoliko primera iz relativno skorije prošosti, možemo zabeležiti nekoliko zabrinjavajućih primera namernog brisanja srpskog pominjanja i istorijskog svedočanstva na ovom prostoru.
Tu bih pre svega izdvojio namerno preimenovanje srpskih svetitelja u manastiru Svetog Joakima Osogovskog kod Krive Palanke. Prilikom obilaska manastira, 17. novembra 2020. godine, saradnici Srpskog kulturno informativnog centra „Spona”, iz Skoplja, uočili su vidljiva i vrlo skorašnja oštećenja natpisa na portretima srpskih vladara, koja su bila potpuno izmenjena, odnosno „prilagođena” drugačijem neistorijskom kontekstu i tumačenju.
Umesto originalnih natpisa iznad likova svetitelja: „Sv. Car Uroš“, „Sv. Car Lazar (u pohodu na „Kosovo”), „Sv. Kralj Milutin“, „Sv. Stefan Dečanski“, naslikanih 1932. godine na južnom zidu, te natpisa „Sv. Nikodim, arhiepiskop srpski“ i „Sv. Stevan Prvovenčani“, naslikanih 1933. godine na severnom zidu hrama, zamenjeni su novim: „Sv. Car Vladimir Kijevski“, „Sv. Car Jovan Milostivi“, „Sv. Car Konstantin Veliki“, „Sv. Nićifor Foka“ na južnom zidu i „Sv. Konstantin Kavasila, arhiepiskop ohridski“ i „Sv. Car Justinijan Prvi“ na severnom zidu.
O Ko je to mogao da počini?
-Ne zna se. Sam postupak je izvršen vrlo nespretno, bez dozvole stručnih organa, Ministarstva kulture RSM i nadležne Uprave za zaštitu kulturnog nasleđa. Zbog izvršenja više krivičnih dela i oštećenja kulturnog nasleđa pod zaštitom države, SKIC „Spona” iz Skoplja je podnela Apel nadležnim institucijama u Severnoj Makedoniji i Srbiji, kao i adekvatnu krivičnu prijavu protiv nepoznatog počinioca.
Falsifikuju natpise na freskama
O Da li ste dobili odgovor?
-Da, decembra iste godine, iz kabineta ministra kulture RSM, dobijena je informacija da su natpisi vraćeni u prvobitno stanje, ali bez odgovora da li su ovoga puta intervencije rađene uz stručni nadzor konzervatora, ko je odgovoran za skrnavljenje i namerno falsifokovanje natpisa na freskama, te kolika je ukupna šteta pričinjena na freskama i da li je ona sanirana.
O Da li se još negde oštećuju freske u srpskim manastirima?
-Da, u Crkvi Sv. Atanasija Aleksandrijskog u selu Žurče, u opštini Demir Hisar. Na fresci, na južnom luku trema, na kojoj je prikazan Sveti Sava, oštećen je i grubo izbrisan natpis „srpski”, koji se 2000. godine još mogao posvedočiti. Izgrebani deo natpisa je kasnije premazan novim slojem boje, ali natpis „srpski” nikada nije vraćen.
O Koji je najsvežiji primer uništavanja srpske baštine?
-Poslednji sličan zabeležen primer brisanja tragova srpskog istorijskog svedočanstva u hramovima, dogodio se u Kumanovu, tokom leta 2022. godine, u crkvi Svete Trojice, sagrađene 1902. godine za potrebe srpske crkvene opštine u tom gradu. Novac za izgrdnju ove crkve i obližnje srpske škole izdvojio je i kralj Aleksandar Obrenović i kraljica Draga, dok je sama kraljica Draga donirala novac i za njegov vredni ikonostas, izrađen čak u Carigradu. Na njemu su se nalazile ikone i prikazi mnogih srpskih svetitelja, među kojima: Sv. Joanikije, prvi patrijarh srpski, Prepodobna Evgenija (srpska kneginja Milica), Sv. knez Lazar srpski, Sv. Stefan Prvovenčani, Sv. Simenon Mirotočivi i drugi. Upravo ovaj ikonostas je naprasno nestao iz crkve i njegova sudbina ostala je do danas nepoznata, nakon što je zamenjen novim, mermernim.
Drsko ponašanje crkvenih vlasti
O Da li je pokrenuto pitanje odgovornosti?
-Na traženje lokalnih Srba iz Kumanova, SKIC Spona je reagovala do nadležne eparhije MPC u Kumanovu, ali je tom prilikom njihov odgovor bio da MPC i Eparhija Osogovsko – kumanovska imaju „puno pravo raspolaganja sa svojom imovinom“, uključujući i renoviranje i adaptaciju pomenute crkve, bez davanja jasnog odgovora o sudbini ikonostasa.
O Kada se to dešavalo?
-To je bilo tokom leta kada je SPC bilo i zvanično odlučila da MPC, do tada u višedecenijskom raskolu, treba dobiti punu autokefalnost (crkvenu nezavisnost), uključujući i pravo raspolaganja hramovima na svojoj teritoriji, odnosno da „Sveti hramovi i manastiri, naročito pak velike svetinje iz nemanjićkog perioda i poznijih perioda srpskog prisustva, crkvenog graditeljstva i kulturnog stvaralaštva na tlu današnje Severne Makedonije, kao i ukupna pokretna i nepokretna imovina Srpske pravoslavne crkve unutar njenih granica, ustupaju se na korišćenje novoj autokefalnoj sestrinskoj Crkvi“.
Dramatično za manastir Mateič
O Da li ima primera dobrog staranja o srpskoj baštini?
-Da, postoje primeri gde su crkve i manastiri dobro održavani, obnavljani i u kojima se obavlja stručna konzervacija, kao što je primer u manastiru Sv. Đorđa u Starom Nagoričinu kod Kumanova ili manastiru Sv. Dimitrija kod Skoplja (Markov manastir), kao i većine drugih koji se nalaze pod zaštitom države kao spomenici kulture od velikog ili izuzetnog značaja.
O Gde se makedonska crkva najlošije brine o srpskim manastirima?
-Najlošije stanje je u manaastiru Uspenja Presvete Bogorodice Crnogorske – Manastiru Mateič kod Kumanova, jedine sačuvane carske zadužbine Nemanjića, čiju izgrdnju je započeo car Dušan, a završili carica Jelena i Car Uroš.
Ovaj monumentalni hram i manastirski kompleks je ostao bez monaštva nakon otvorenog crkvenog raskola 1967. godine, ali je velika razaranja pretrpeo tokom ratnih sukoba 2001. godine, kada je bio pretvoren u štab i skladište šiptarskih terorista iz paravojne tzv. „UČK“. I pored toga što se manastir od 1956. godine nalazi pod zaštitom države, stanje ovog hrama je veoma teško i alarmantno, posebno jer se nalazi okružen u potpuno albanskoj i neprijateljskoj sredini.
Srpski kulturno informativni centar SPONA iz Skoplja 2022. godine objavio je apel i molbu za podršku obnovi manastira Uspenja Presvete Bogorodice u Mateiču i inicijativu za kandidaturu ove svetinje na listu UNESKO-a ugrožene svetske kulturne baštine. Manastir je poznat i po tome što je u njemu živeo i stvarao srpski kompozitor duhovne muzike sa kraja 15. veka Isaija Srbin, kao i dijak iz sredine istog veka, Vladislav Gramatik.
Dijana Dimitrovska
